Kaynak Sembolleri ve Anlamları

Kaynak Sembolleri Tablosu

Kaynak sembolleri tablosu, teknik resimde en sık geçen kaynak türlerini ve sembollerini tek sayfada toplar. Tabloyu resim okurken yanınızda tutabilir, PDF olarak indirip atölye panosuna asabilirsiniz. Sembollerin biçimi ISO 2553 ile AWS A2.4'te büyük ölçüde aynıdır. Fark, sembolün referans çizgisine göre nereye yazıldığındadır.

Aşağıdaki tablo temel kaynak sembollerini biçimleri ve anlamlarıyla verir. Her sembol, kaynak dikişinin ya da kaynak ağzının kesitine benzer. Kesiti tanıyan kaynakçı sembolü de hemen tanır.

Tablodaki sembol tek başına yetmez. Sembolün çizginin hangi tarafında durduğu kaynağın yerini, yanındaki sayılar ölçüsünü, kuyruk ise yöntemini verir. Bu üç bilgiyi aşağıdaki bölümlerde sırayla açıklıyoruz. Sembollerde geçen terimlerin kısa tanımlarını sac işleme terimleri sözlüğü sayfasında bulabilirsiniz.

Kaynak Sembolünün Parçaları

Bir kaynak sembolü altı parçadan oluşur: ok çizgisi, referans çizgisi, temel sembol, ölçüler, yardımcı semboller ve kuyruk. ISO 2553'ün A sisteminde bunlara kesikli tanımlama çizgisi eklenir. Atölyede bu yapının bütününe kaynak işareti, üzerindeki küçük biçimlere sembol denir. Kaynak işaret ve sembolleri resimde birlikte okunur.

Aşağıdaki tablo her parçanın ne gösterdiğini ve iki standartta nasıl çizildiğini özetler.

Ok çizgisi referans çizgisinin bir ucuna bağlanır ve eğik durur. Ucu, kaynağın yapılacağı birleşim çizgisine değer. Ok sağa ya da sola bakabilir; bu, okuma yönünü değiştirmez. Sayılar her durumda soldan sağa okunur.

Referans çizgisi işaretin omurgasıdır. Temel sembol bu çizgiye dayanarak çizilir, ölçüler sembolün iki yanına yazılır. Kesit ölçüsü solda, boy ve aralık sağda durur. Bu sıra ISO 2553'te de AWS A2.4'te de aynıdır.

Kuyruk, sembole sığmayan bilgiyi taşır. İçinde kaynak yöntemi, kalite seviyesi ya da kaynak prosedür şartnamesi (WPS) numarası yazar. Yazılacak bilgi yoksa kuyruk çizilmeyebilir.

Ok Tarafı ve Karşı Taraf

Ok tarafı, okun dokunduğu birleşim yüzüdür; karşı taraf aynı birleşimin öbür yüzüdür. AWS A2.4'te ok tarafındaki kaynağın sembolü referans çizgisinin altına çizilir. Karşı taraftaki kaynağın sembolü çizginin üstüne gelir. Sembol çizginin iki yanındaysa kaynak iki taraftan yapılır.

Bu kural okun yönüne bağlı değildir. Ok sağa da baksa sola da baksa çizginin altındaki sembol okun dokunduğu yüzü anlatır. Köşe kaynağı, yarım V ve J sembollerinde dik kenar her zaman solda çizilir.

Ok tarafı ve karşı taraf, birleşimin gerçek yüzlerine bağlıdır. Resmin üstü ya da altıyla ilgileri yoktur. Okun hangi yüze değdiğini görmeden sembol okunmaz.

T birleşiminde iki yüze köşe kaynağı isteniyorsa üçgen çizginin hem altına hem üstüne çizilir. Yalnız alttaki üçgen varsa kaynakçı sadece okun dokunduğu yüzü kaynatır. Öbür yüz kaynaksız kalır; bu bir eksik değil, tasarımın isteğidir.

Kaynak ağzında taraf hatasının bedeli daha ağırdır. V sembolü çizginin altındaysa ağız okun gösterdiği yüzden açılır ve kaynak da bu yüzden yapılır. Sembolü ters okuyan atölye ağzı plakanın yanlış yüzüne açar. Doğru yüzün nasıl hazırlandığını plakada kaynak ağzı açma sayfasında anlattık.

ISO 2553 Kesikli Tanımlama Çizgisi: A ve B Sistemi

ISO 2553, ok tarafı ile karşı tarafı göstermek için iki sistem tanır. A sisteminde referans çizgisi, bir sürekli çizgi ile ona paralel kesikli tanımlama çizgisinden oluşur. B sisteminde tek sürekli çizgi vardır ve kural AWS A2.4 ile aynıdır. Güncel baskı ISO 2553:2019'dur; Türkiye'de TS EN ISO 2553 olarak kullanılır.

A Sistemi: Sürekli ve Kesikli Çizgi

A sisteminde sürekli çizgi üzerindeki sembol ok tarafındaki kaynağı gösterir. Kesikli çizgi üzerindeki sembol karşı taraftaki kaynağı gösterir. Kesikli çizgi çoğunlukla sürekli çizginin altına çizilir, ama üstünde de olabilir. Okunacak şey, sembolün hangi çizgiye bağlı olduğudur.

X, K ve iki taraflı köşe kaynağı gibi simetrik kaynaklarda kesikli çizgi çizilmez. İki sacın arasında oluşan nokta ve dikiş kaynaklarında da çizilmez. Bu kaynaklarda taraf ayrımına gerek yoktur.

B Sistemi: Tek Çizgi

B sistemi tek referans çizgisiyle çalışır. Çizginin altındaki sembol ok tarafını, üstündeki sembol karşı tarafı gösterir. Bu sistem, ABD ve Pasifik ülkelerinde kullanılan AWS uygulamasına dayanır.

Sık Yapılan Okuma Hatası

A sistemindeki bir resmi AWS alışkanlığıyla okumak tarafları karıştırır. Kesikli çizgi alttaysa ok tarafı sembolü sürekli çizginin üstünde durur. AWS'ye alışmış biri bu sembolü karşı taraf sanır. İhracat işlerinde iki sistemle de karşılaşırsınız; resme kesikli çizgiyi arayarak başlayın.

Aşağıdaki tablo üç yazım kuralını yan yana koyar.

ISO 2553, A ve B sisteminin aynı resimde karıştırılmamasını ister. Kullanılan sistem resim notunda ya da antette yazmalıdır. Not yoksa kesikli çizgi A sistemini gösterir. Simetrik kaynaklarda ise üç kural da aynı sonucu verir.

Temel Kaynak Sembolleri

Temel kaynak sembolü, kaynağın ya da kaynak ağzının kesit biçimini gösteren küçük çizimdir. ISO 2553 ve AWS A2.4'te temel semboller büyük ölçüde aynı biçimdedir. Bu rehberde sembolleri dört grupta ele alıyoruz: alın kaynakları, köşe kaynağı, bindirme birleşimindeki kaynaklar ve özel kaynaklar.

Alın kaynağı sembolleri kaynak ağzının biçimini taşır. Köşe kaynağı üçgenle gösterilir. Tapa, oluk, nokta ve dikiş kaynakları bindirme birleşiminde kullanılır. Kenar kaynağı, yüzey doldurma kaynağı ve yuvarlak kenarlı parçalardaki flare kaynaklar özel grubu oluşturur.

Birleşik Semboller

Referans çizgisinin iki yanına temel sembol konunca birleşik sembol oluşur. İki V sembolü X kaynağını, iki yarım V sembolü K kaynağını verir. İki yandaki üçgen, iki taraflı köşe kaynağıdır. V sembolünün karşısındaki karşı paso, kökün öbür taraftan ayrıca kaynatılacağını gösterir.

İşlem sırası önemliyse birkaç referans çizgisi üst üste çizilebilir. AWS A2.4'te oka en yakın çizgi ilk yapılacak işlemi gösterir. Bu yazım, kök oyma ve karşı paso gibi sıralı işlerde kullanılır.

Bindirme Birleşimindeki Kaynakların Ölçüleri

Nokta, dikiş, tapa ve oluk kaynağında kesit ölçüsü yerine çap ya da genişlik yazılır. Direnç kaynağıyla iki sacın arasında oluşan nokta ve dikiş kaynaklarında taraf yoktur. Bu yüzden sembol referans çizgisinin ortasına çizilir. Aşağıdaki tablo ISO 2553'teki yazım düzenini özetler.

AWS A2.4'te de çap ya da genişlik solda, aralık sağda yazılır. Kaynak adedi parantez içinde verilir.

Köşe Kaynağı Sembolü ve Ölçüleri

Köşe kaynağı sembolü, dik kenarı solda duran dik açılı bir üçgendir. ISO 2553'te üçgenin soluna kaynağın kesit ölçüsü yazılır ve önüne a ya da z harfi konur. a harfi kaynak kalınlığını, z harfi bacak boyunu gösterir. Harf, sayının hangi ölçü olduğunu belirlediği için atlanmaz.

a Ölçüsü ve z Ölçüsü

a ölçüsü, kaynak kesitine çizilebilen en büyük ikizkenar üçgenin yüksekliğidir. Kaynağın taşıyabileceği yük bu kalınlık üzerinden hesaplanır. z ölçüsü ise birleşimin kökünden dikişin parça yüzeyine değdiği kenara kadar olan bacak boyudur.

Eşit bacaklı ve 90° açılı köşe kaynağında iki ölçü arasındaki ilişki sabittir. a, z'nin yaklaşık 0,7 katıdır; tam değer z/√2'dir. Tersine z, a'nın yaklaşık 1,4 katıdır. Parçalar arasındaki açı 90°'den farklıysa bu oran değişir.

Eşit olmayan bacaklı köşe kaynağında iki bacak ölçüsü birlikte yazılır. Hangi bacağın hangi parçaya geleceği resimde ayrıca gösterilir.

Aşağıdaki tablo eşit bacaklı 90° köşe kaynağında sık kullanılan ölçülerin karşılığını verir. Değerler geometrik dönüşümdür; istenen ölçüyü resim ve WPS belirler.

Sık yapılan bir hata, AWS resmindeki sayıyı a ölçüsü sanmaktır. AWS A2.4'te köşe kaynağı ölçüsü harfsiz yazılır ve bacak boyudur. AWS resmindeki 6 mm, ISO'daki z6'ya, yani yaklaşık a4,2'ye karşılık gelir. Bunu a6 diye okuyan kaynakçı bacağı 8,5 mm'ye çıkarır, fazla kaynak metali yığar ve çarpılmayı artırır.

Tersi daha tehlikelidir. ISO resmindeki a6 yerine 6 mm bacak atılırsa kaynak kalınlığı 4,2 mm'de kalır. Bu kaynak, hesapta öngörülen yükü taşımayabilir. a ölçüsünü kaynak mastarıyla kontrol edin.

Boy, Aralıklı ve Şaşırtmalı Kaynak

Üçgenin sağına kaynak boyu yazılır. Boy yazılmamışsa kaynak birleşimin tüm boyunca kesintisiz yapılır. Aralıklı köşe kaynağında ISO 2553 şu yazımı kullanır: a5 ◺ 3 × 100 (200). Bu, a ölçüsü 5 mm olan ve her biri 100 mm boyunda üç kaynak demektir.

Parantez içindeki 200, komşu iki kaynak arasındaki mesafedir. Avrupa resimlerinde bu mesafe çoğunlukla bir dikişin bitişinden sonrakinin başına ölçülür. AWS A2.4'te benzer bilgi 6 ◺ 50-150 biçiminde yazılır. Burada 50 kaynak boyu, 150 ise bir kaynağın ortasından sonrakinin ortasına ölçülen aralıktır (pitch).

Bu fark dikiş planını değiştirir. Ölçünün nereden alındığı resimde açık değilse kaynağa başlamadan resmi hazırlayana sorun.

İki taraflı aralıklı kaynakta iki düzen vardır. Zincir düzeninde iki taraftaki dikişler karşı karşıya gelir. Şaşırtmalı düzende dikişler birbirine göre kaydırılır.

ISO 2553'te şaşırtma, referans çizgisinin üzerinden geçen Z biçimli bir işaretle gösterilir. AWS'de ise iki taraftaki semboller birbirinden kaydırılarak çizilir.

Alın Kaynağı ve Kaynak Ağzı Sembolleri

Alın kaynağı sembolü, kaynak ağzının kesitini sadeleştirerek gösterir. I sembolü ağızsız birleşimi; V, yarım V, Y, yarım Y, U ve J sembolleri tek taraflı ağızları anlatır. X ve K, iki yüze açılan ağızların birleşik sembolleridir. Ağız tiplerinin açı ve kalınlık aralıklarını kaynak ağzı çeşitleri rehberinde ayrıntılı verdik.

Simetrik ve Asimetrik Ağızlar

I, V, Y, U ve X ağızlarında iki parça aynı biçimde hazırlanır. Bu ağızlarda okun hangi parçaya değdiği önemli değildir. Yarım V, yarım Y, J ve K ağızlarında ise yalnız bir parçanın kenarı açılır, öbür parça düz kalır.

Asimetrik ağızda ok, ağız açılacak parçayı gösterir. AWS A2.4 bunu kırık bir ok çizgisiyle belirtir; okun kırıldıktan sonraki ucu ağız açılacak parçaya değer. Birleşimin biçimi bunu zaten açıkça gösteriyorsa ok kırılmaz.

ISO 2553 resimlerinde de ok çizgisi ağız açılacak parçaya yöneltilir. T birleşiminde dik gelen levhaya yarım V açılacaksa ok bu levhayı gösterir. Üzerine oturduğu levha düz kalır.

Aşağıdaki tablo, her kaynak ağzı sembolünün atölyeye ne söylediğini özetler.

X ve K Sembolünde Kesikli Çizgi

X ve K kaynakları simetrik olduğu için A sisteminde kesikli çizgi çizilmez. İki yarının derinliği farklıysa kaynak simetrik sayılmaz. O zaman her yarının ölçüsü kendi tarafına yazılır ve kesikli çizgi yeniden çizilir.

Kalın sacta ağız, kaynağın kesitin tamamına ulaşması için açılır. Bunun nedenini kalın sac kaynağında kaynak ağzı neden açılır yazısında ayrıntılı anlattık.

Kaynak Ağzı Ölçülerinin Sembolde Gösterimi

Alın kaynağı sembolünde kaynağın derinliği solda, boyu sağda yazılır. ISO 2553'te soldaki s harfi kaynak kalınlığını, yani nüfuziyet derinliğini verir. Solda ölçü yoksa kaynak tam nüfuziyetli yapılır. Sağda boy yoksa kaynak birleşimin tüm boyunca uzanır.

AWS A2.4 alın kaynağında iki derinlik kullanır. Parantezsiz sayı ağız derinliğidir (S). Parantez içindeki sayı kaynak boyutudur (E), yani kaynağın etkin kalınlığı. Örneğin 12(10) yazımı, 12 mm derinliğinde ağız ve 10 mm etkin kaynak kalınlığı demektir.

AWS'de kök aralığı sembolün içine, ağız açısı sembolün dışına yazılır. Ok tarafı sembolünde açı sembolün altına, karşı taraf sembolünde üstüne gelir. Derinlik ve kaynak boyutu yazılmamış tek taraflı ya da simetrik çift taraflı alın kaynağı tam nüfuziyetli (CJP) kabul edilir.

ISO 2553 de kök aralığı ve ağız açısı için sembolde yer tanır. Yine de pek çok Avrupa resminde bu ölçüler ayrı bir kesit detayında ya da WPS'te verilir. Kök yüzü iki standartta da çoğunlukla sembolde yazmaz. AWS resminde plaka kalınlığından ağız derinliği çıkarılarak bulunur.

Aşağıdaki tablo alın kaynağı ölçülerinin iki standartta nereye yazıldığını karşılaştırır.

Bu ölçülerin tipik değerlerini ISO 9692-1 verir; kesin değeri WPS belirler. Açının dolgu miktarına ve kaynak kalitesine etkisini kaynak ağzı açısının kaynak kalitesine etkisi yazısında ele aldık.

Yardımcı Semboller

Yardımcı semboller, temel sembolün anlatmadığı ek şartları gösterir. Kaynağın parçanın çevresini dolanması, şantiyede yapılması, yüzeyinin biçimi ve kökte altlık kullanılması bu sembollerle belirtilir. Biçimleri ISO 2553 ile AWS A2.4'te çoğunlukla aynıdır.

Aşağıdaki tabloda sık kullanılan yardımcı semboller, yerleri ve anlamları yer alır.

Çevre kaynağı ve şantiye kaynağı sembolleri birlikte de çizilebilir. Bu durumda kaynak hem parçanın çevresini dolanır hem de montaj yerinde yapılır. Çelik yapıda kolon ayağı ve bağlantı levhası resimlerinde bu ikili sık görülür.

Yüzey sembolü dikişin nasıl bitirileceğini söyler; hangi yöntemle bitirileceğini söylemez. AWS A2.4'te yöntem, yüzey sembolünün yanına yazılan harfle belirtilir. Düz çizgi ve G harfi, dikişin taşlanarak parça yüzeyiyle aynı düzleme getirileceğini anlatır. ISO 2553 resimlerinde yöntem genellikle kuyruğa ya da resim notuna yazılır.

Kuyruktaki Bilgiler: ISO 4063 ve WPS

Kuyruk, kaynağın hangi yöntemle ve hangi şartlarla yapılacağını söyler. ISO 2553'e göre kuyrukta önce ISO 4063 proses numarası yazar. Ardından gerekirse kalite seviyesi, kaynak pozisyonu ve dolgu malzemesi gelir. Bilgiler eğik çizgiyle birbirinden ayrılır.

ISO 4063 her kaynak yöntemine bir numara verir. Numara sayesinde resmi farklı ülkelerde okuyan atölyeler aynı yöntemi anlar. Aşağıdaki tabloda resimlerde sık geçen numaralar ve AWS'deki kısaltmaları yer alır.

Örnek bir kuyruk şöyle okunur: 135 / ISO 5817-C / PB. Kaynak dolu telle MAG yöntemiyle yapılır. Dikiş, ISO 5817'nin C kalite seviyesini karşılamalıdır. Kaynak pozisyonu ISO 6947'ye göre PB, yani yatay köşe pozisyonudur.

Kuyruğa kaynak prosedür şartnamesi (WPS) numarası da yazılabilir. O zaman yöntem, akım, paso sırası ve ön ısıtma gibi bilgilerin hepsi WPS'ten okunur. Aynı birleşim tipi resimde çok kez geçiyorsa bu yazım resmi sadeleştirir.

AWS A2.4'te kuyrukta yöntem kısaltması, şartname ya da WPS numarası yer alır. Tam nüfuziyet istenen alın kaynağında CJP notu da kuyruğa yazılabilir. Yazılacak bilgi yoksa kuyruk çizilmez.

Örneklerle Kaynak Sembolü Okuma

Bir kaynak sembolü her zaman aynı sırayla okunur. Önce sistem, sonra taraf, ardından sembol ve ölçüler, en son kuyruk gelir. Bu sırayı alışkanlık hâline getiren kaynakçı karmaşık bir işareti de kısa sürede çözer.

1. Kesikli çizgiye bakın. Varsa resim ISO 2553 A sistemindedir.
2. Okun değdiği birleşimi, asimetrik ağızda da ağız açılacak parçayı bulun.
3. Sembolün ok tarafında mı, karşı tarafta mı olduğunu belirleyin.
4. Temel sembolden kaynak türünü ve ağız biçimini okuyun.
5. Soldaki ölçüyle kesiti, sağdaki ölçüyle boy ve aralığı okuyun.
6. Yardımcı sembolleri ve kuyruktaki bilgileri kontrol edin.

Aşağıdaki tablo resimlerde sık görülen beş işareti bu sırayla okur.

Okuma bittiğinde işareti tek bir cümleyle söyleyebilmelisiniz. Söyleyemiyorsanız eksik ya da çelişkili bir bilgi vardır. Bu durumda kesime ve kaynağa geçmeden resmi hazırlayana sorun.

Sembolden Kaynak Ağzına

Kaynak ağzı sembolü, kesim ve kenar hazırlığı için bir iş emridir. Sembolden dört bilgi çıkar: hangi parçaya, hangi yüze, hangi açıyla ve ne kadar kök yüzü bırakılarak ağız açılacağı. Kök aralığı ise kenar hazırlığında değil, montajda ve puntalamada oluşur.

Sembolü Hazırlık Ölçüsüne Çevirmek

V ve X sembolündeki açı, iki ağız yüzünün toplam açısıdır. Her parçaya bu açının yarısı açılır; 60° V ağzında her kenar 30° hazırlanır. Yarım V, yarım Y ve K sembolünde yazılan açı ise doğrudan ağız açılan kenarın açısıdır.

Kök yüzü sembolde çoğu zaman yazmaz. AWS resminde tek taraflı ağızda plaka kalınlığından ağız derinliği çıkarılır. 20 mm plakada 16 mm ağız derinliği, 4 mm kök yüzü bırakır. ISO resminde kök yüzü genellikle kesit detayında ya da WPS'te verilir.

X ve K ağzında plakanın iki yüzü de hazırlanır. Çizginin iki yanındaki semboller, iki ayrı kenar hazırlığı anlamına gelir. İki yarının derinliği farklıysa her yüz kendi ölçüsüyle açılır. Parça ikinci yüz için çevrilmeden önce ok tarafını tebeşirle işaretlemek karışıklığı önler.

Resimdeki ağız yüzü açısı, plaka yüzeyine dik düzlemden ölçülür. Bazı makine skalaları ve açıölçerler ise açıyı plaka yüzeyinden verir. Bu farkı ve dönüşüm tablosunu kaynak ağzı çeşitleri ve açıları rehberinde anlattık.

Ağzı Makinede Açmak

Sembol, aynı işaretin gösterdiği her kenarda aynı açıyı ve kök yüzünü ister. Flex ile elle taşlanan uzun bir kenarda açı ve kök yüzü boy boyunca değişir. Makinede açılan ağızda ise ayarlanan geometri kenarın başından sonuna kadar aynı kalır.

TFON Bevel Wizard, 4-100 mm kalınlıktaki plaka ve sac kenarına -30° ile +80° arasında kaynak ağzı açar. Kayar tablalı TF-C 8010 L kaynak ağzı açma makinesi 12000 mm'ye kadar uzun plakalar içindir. Sabit tablalı TF-F 8030 L Bevel Wizard 60-3000 mm boyundaki parçalarda kullanılır. İki modeli kaynak ağzı açma makineleri sayfasında görebilirsiniz.

Plazma ya da oksijazla kesilmiş kenarda cüruf ve oksit kalır. Bu kenarın kaynağa hazırlanma sırasını plazma ve oksijaz kesim parçaları sayfasında bulabilirsiniz. Bevel Wizard plaka içindir; boru ucundaki ağız farklı ekipman ister. Farkı plaka ve boru kaynak ağzı açma farkı yazısında anlattık.